Samenvatting – Verantwoorde inzet van generatieve AI door de overheid

Verantwoording: deze samenvatting is gebaseerd op de oorspronkelijke tekst van “Overheidsbrede handreiking: Verantwoorde inzet van generetatieve AI” zoals te vinden op https://open.overheid.nl/documenten/9c273b71-cebb-4e11-b06f-fa20f7b4b90e/file


NB: Deze samenvatting is nadrukkelijk bedoeld als handzame inleiding tot het oorspronkelijke document en pretendeert op geen enkele wijze het oorspronkelijke document volledig weer te geven.


Generatieve AI is een krachtige technologie die tekst, beeld, geluid en code kan creëren op basis van grote hoeveelheden data. Voor de overheid biedt dit kansen om efficiënter te werken, dienstverlening te verbeteren en maatschappelijke vraagstukken beter aan te pakken. Tegelijkertijd brengt het risico’s met zich mee op het gebied van privacy, discriminatie, transparantie en veiligheid. De Nederlandse overheid heeft een voorbeeldfunctie en moet generatieve AI verantwoord, rechtmatig en ethisch inzetten, in overeenstemming met de Europese AI-verordening.


1. Positionering en scope
De handreiking biedt richtlijnen voor overheidsorganisaties om generatieve AI verantwoord te gebruiken, van experimenteren tot structurele toepassing. Het document is niet bindend, maar dient als hulpmiddel om bestaande wetgeving (zoals de AI-verordening, AVG en het Algoritmekader) toe te passen. Organisaties worden aangemoedigd eigen, sectorspecifieke versies van de handreiking te ontwikkelen, met strengere regels indien nodig.


2. Wat is generatieve AI en hoe gebruikt de overheid het?
Generatieve AI (zoals ChatGPT of Copilot) gebruikt algoritmes om nieuwe content te genereren. Binnen de overheid wordt het al toegepast in pilots en projecten, bijvoorbeeld voor beleidsanalyse, informatievoorziening en communicatie. Daarnaast wordt “agentic AI” genoemd: systemen die zelfstandig kunnen handelen. Dit vergroot zowel de mogelijkheden als de risico’s, vooral bij onvoldoende menselijke controle.


3. Kansen
Generatieve AI kan de productiviteit verhogen, nieuwe inzichten bieden en maatschappelijke betrokkenheid vergroten. Toepassingen variëren van tekst- en beeldbewerking tot softwareontwikkeling, scenario-analyse en wetenschappelijk onderzoek. De overheid moet steeds menselijke tussenkomst behouden (“de ambtenaar blijft aan het stuur”).


4. Aan de slag met generatieve AI
Een praktisch stappenplan omvat:


  • Doel bepalen: gebruik AI als middel om publieke doelen te dienen.
  • Juiste mensen betrekken: combineer technische, juridische, ethische en bestuurlijke expertise. AI-geletterdheid is verplicht voor personeel.
  • Governance: ontwikkel een AI-strategie met aandacht voor transparantie, privacy, ethiek en fallback-scenario’s.
  • Risicoanalyses: voer DPIA’s, AI Impact Assessments en ethische beoordelingen uit voordat AI wordt ingezet.
  • Inkoop of ontwikkeling: gebruik waar mogelijk open-source of Europese modellen, voorkom vendor lock-in en bescherm data.


5. Juridische kaders
De AI-verordening verdeelt AI-systemen naar risiconiveau en stelt eisen aan transparantie en menselijk toezicht. Veel generatieve modellen voldoen nog niet aan privacywetgeving (AVG/UAVG). Trainingsdata kunnen auteursrechtelijk beschermd zijn. Bij inkoop moeten overheden juridische, ethische en duurzaamheidscriteria hanteren. Ook andere wetten, zoals de Awb en WOO, zijn relevant.


6. Ethische en veiligheidsaspecten
Belangrijke waarden zijn rechtvaardigheid, transparantie, vertrouwen, uitlegbaarheid, kwaliteit en duurzaamheid. AI mag geen bias versterken of burgers ongelijk behandelen. Veiligheid vraagt aandacht voor cyberaanvallen, datalekken en informatiebeveiliging.


7. Governance en eindgebruikers
Goede governance vereist duidelijke verantwoordelijkheden, klokkenluidersbescherming en verantwoording. Eindgebruikers moeten zorgvuldig omgaan met data, kritisch blijven op AI-output en ethisch veilige prompts gebruiken.


Conclusie
Generatieve AI kan de overheid efficiënter, innovatiever en toegankelijker maken, mits verantwoord ingezet. Dit betekent naleving van wet- en regelgeving, borging van ethische principes, continue monitoring van risico’s en transparante communicatie richting burgers. Het doel is dat AI bijdraagt aan publieke waarden: menselijk welzijn, rechtvaardigheid, veiligheid en vertrouwen in de overheid.



Auteur van dit blog: Eildert Karstens  IsoSecure b.v. 

Meer weten? Neem contact met IsoSecure op via info@isosecure.nl of 06-22592010



Bronnen


Overheidsbrede handreiking: Verantwoorde inzet van generetatieve AI” zoals te vinden op https://open.overheid.nl/documenten/9c273b71-cebb-4e11-b06f-fa20f7b4b90e/file

Digitale weerbaarheid van gemeenten onder druk: BIO2, NIS2 en ransomware vragen om een risicogestuur

BIO2-Light: Een Risicovolle Compromis of Realistische Oplossing voor Gemeenten?

door Robert Bals • 16 december 2025
Digitale weerbaarheid van gemeenten onder druk: BIO2, NIS2 en ransomware vragen om een risicogestuurde, betaalbare aanpak van informatiebeveiliging.

ISO9001: papiertje halen of echt verbeteren?

door Eildert Karstens, IsoSecure b.v. • 2 december 2025
door een Gevolgenanalyse uit te voeren op de processen, belangrijkste bedrijfsmiddelen en leveranciers, kan snel en efficiënt een focus worden verkregen op de onderwerpen die er echt toe doen bij het implementeren van kwaliteitsmanagement en het voldoen aan ISO9001.
Moet een auditor altijd toegang tot uw ISMS krijgen, en wanneer eindigen de bevindingen

Moet een auditor altijd toegang tot uw ISMS krijgen, en wanneer eindigen de bevindingen?

door Robert Bals • 22 juli 2025
Moet een auditor altijd toegang tot uw ISMS krijgen, en wanneer eindigen de bevindingen?
Implementatie van ISO14001 (de ISO norm voor milieubescherming)

ISO14001: een goed begin, halveert het werk!

door Eildert Karstens • 14 juli 2025
Door een Business Impact Analyse (BIA) uit te voeren op de processen, belangrijkste bedrijfsmiddelen en leveranciers, kan snel en efficiënt een focus worden verkregen op de onderwerpen die er echt toe doen bij het opzetten, implementeren (en certificeren!) van ISO14001.
Two men are sitting at a table with a laptop and a clipboard.

Mijn klant vraagt ISAE 3000/3402 van mij. Wat nu?

door Eildert Karstens • 28 maart 2025
Mijn klant vraagt ISAE 3000/3402 van mij. Wat nu?
A group of women are sitting at a table looking at a laptop computer.

Kwaliteitsmanagers en NIS2

door Eildert Karstens • 27 maart 2025
Door gebruik te maken van hun ervaring kunnen kwaliteitsmanagers helpen de strenge eisen van NIS2 soepel te integreren in de bedrijfsactiviteiten, waardoor de risico’s worden verminderd en de efficiëntie en veerkracht van de organisatie behouden blijven.
De PDCA cyclus is een essentieel model voor continue verbetering binnen organisaties. In de context

Wat is een PDCA cyclus en hoe pas je het toe binnen ISO 27001?

door Eildert Karstens • 6 maart 2025
De PDCA cyclus is een essentieel model voor continue verbetering binnen organisaties. In de context van ISO 27001, de internationale norm voor informatiebeveiliging, helpt de PDCA cyclus organisaties bij het structureel beheren en verbeteren van hun informatiebeveiligingsbeleid. In deze blog bespreken we wat de PDCA cyclus is, hoe je deze toepast binnen ISO 27001, en waarom dit model cruciaal is voor een effectief Information Security Management System (ISMS).
De zorgsector krijgt steeds vaker te maken met cyberdreigingen en strengere regelgeving rondom infor

De nieuwe NEN7510: Wat verandert er en wat betekent het voor jouw organisatie?

door Eildert Karstens • 6 maart 2025
De zorgsector krijgt steeds vaker te maken met cyberdreigingen en strengere regelgeving rondom informatiebeveiliging. Om patiëntgegevens beter te beschermen, is de NEN7510 norm aangepast. Maar wat verandert er precies en hoe zorg je ervoor dat jouw organisatie aan de nieuwe eisen voldoet? In deze blog nemen we je mee door de belangrijkste wijzigingen en geven we praktische tips om goed voorbereid te zijn.
Steeds vaker krijgen onze klanten vragen van hun klanten over DORA. Dit naar aanleiding van het in w

Mijn klant eist DORA van mij. Wat nu?

door Eildert Karstens • 6 maart 2025
Steeds vaker krijgen onze klanten vragen van hun klanten over DORA. Dit naar aanleiding van het in werking treden van de DORA verordening per 17 januari 2025 en de daarmee ontstane druk om “iets” te doen. Het risico ontstaat daarbij dat er, net als bij de andere verordeningen AVG en NIS2, onnodige onrust ontstaat en daarmee onnodig veel tijd en inspanning wordt besteed aan DORA. Hieronder leg ik kort uit hoe om te gaan met de vraag/eis van een klant om te voldoen aan DORA.